ایران، روح یک جهان بی روح

امروز در آستانه سی سالگی انقلاب 57 هستیم.  « فیدل کاسترو» را که می شناسید و می دانید اهل باج دادن و پاچه خاری نیست، و گرنه بیش از نیم قرن و در زیر گوش ایالات متحده رجز خوانی نمی کرد. اما در بازدیدی که چند سال پیش و در زمان دولت خاتمی از ایران داشت، انقلاب اسلامی ایران را بزرگترین اتفاق قرن بیستم نامید.

این تعبیر از انسانی چون کاسترو بسیار جای تامل دارد. فردی که دهه های عمرش را صرف  گسترش سوسیالیزم و مبارزه با امپریالیزم و تحولات جهانی را برای مدت زمانی طولانی رصد کرده است. هم اوست که در بحبوحه جنگ سرد، دو ابرقدرت را تا پای منازعه هسته ای کشانید و اوست که طعم تلخ سیاست های تحریمی ایالات متحده و نیز خیانت ها و پیمان شکنی های رژیم شوروی را در خاطر دارد.

او سرد و گرم کشیده روزگار قرن بیستم است. قرن ایدئولوژی های جهان شمول، اعم از مارکسیزم، فاشیزم، لیبرالیزم و …

او چریک پیر خسته ای است که پس از کشته شدن یار دیرینش-چه گوارا- سلاح از کف ننهاد و هیچگاه از حرکت نایستاد.

با اینکه شخصاً به او علاقمندم، اما در این نوشته نمی خواهم از علایق شخصی ام به فیدل نکته ای بگویم. چه او را دوست بدارم و یا نه، و چه او را یک انقلابی تمام عیار بدانیم یا دیکتاتوری با عمری دراز، نمی توان او را نادیده گرفت. او از جمله آخرین مردان ایستاده قرن بیستم در دنیای غرب است.

 لذا تعبیرش در باره انقلاب ایران، آن هم در واپسین سالهای زمامداری اش و به خصوص پس از فروپاشی اردوگاه شوروی، مهم و غیر قابل قیاس با چرندیات کلیشه ای و تبلیغاتی است. 

چرایی این تعبیر چیست؟

به گمان من، انقلاب ایران اولین گامی بود که فضای دنیای دو-قطبی را شکست و معادلات جهانی را وارونه ساخت. حتی حرکت هایی نظیر جنبش عدم تعهد نیز نتوانسته بود دنیای آن روز را از دوقطبی بلوک شرق-بلوک غرب یا ناتو-ورشو یا لیبرالیزم-کمونیزم خارج سازد. هر حرکتی که در این فضا اتفاق می افتاد، چون خود در گفتمان مدرنیته و دنیای غرب شکل گرفته بود، لاجرم در همان چهارچوب مانده و به همان رنگ در می آمد، خواه تفکری به غایت چپ یا راست و محافظه کار باشد. شاید به همین دلیل است که هم آمریکا و هم شوروی و اقمارشان، با پدیده انقلاب چون کفر مسلم روبرو شدند و صدایی خارج از دو صدایی قبلی و نظمی خارج از نظامی دو-وجهی پیشین را بر نتابیدند.

«انفجار نور»، انفجار معنویت در دنیایی مذهب زدایی شده و استریل از نظر ماوراء بود. یک رهبر دینی برجسته در قالب یک انقلابی تمام عیار و نیز سیاستمداری آگاه و مدیری کاردان، گام به گام، یکی از قویترین رژیم های حکومتی را تنها با تکیه بر امواج توده های بسیج شده مردم،  برانداخت و در یکی از حساس ترین مناطق دنیا، حکومتی را  بدون وابستگی به افکار چپ یا راست، بنا نهاد. چنان که «میشل فوکو» سراسیمه خود را به تظاهرات مردمی در ایران رسانده و «ایران، روح یک جهان بی روح» را به عنوان ما حصل این بازدیدها چاپ می کند. عنوانی بس شگفت که حتی به جنبش دانشجویی 1967 فرانسه و یا انقلاب الجزایر اطلاق نکرد.

سی سال است که این مدل حکومتی مبتنی بر مذهب، به حیات خود ادامه داده است.  سخن از کاستی ها و ضعف های فراوان جمهوری اسلامی نیست.  همچنین کسی منکر مشکلات معیشتی و نیز نابسامانی های ریز و درشت جامعه ایران نیز نخواهد بود. اما با همه این احوال، پایدار ماندن نظامی که طولانی ترین جنگ قرن بیستم بر او تحمیل شده، در شدیدترین شرایط اقتصادی از سوی شرق و غرب تحریم شده، با انواع خیانت ها و کودتا ها و توطئه های داخلی و خارجی دست به گریبان بوده و نیز میراث دار دویست سال سلطه شوم بیگانه بر تمامی شئون کشور گشته، برای دوست و دشمن تحسین برانگیز است.

سی سال برای آغاز تمدنی جدید در دنیا بسیار کوتاه است. به یاد بیاوریم که ایالات آمریکایی پس از اتحاد و اعلام استقلال از امپراتوری بریتانیا، سالها با مشکلات دست و پنجه نرم کردند و پس از دویست سال و آن هم به برکت مصون ماندن از جنگ خانمان سوز دوم که اروپا را به کلی ویران کرد، توانستند به عنوان ابرقدرت ظاهر شوند و در تمام این مدت هیچ معارض داخلی و خارجی مهمی هم نداشتند.

به یاد بیاوریم که سی سال برای بنیان نهادن کشوری از نو بنا شده، مستقل و قدرتمند ، کافی نیست و امپراتوری ها و ملت هایی که در تاریخ جریان ساز شده اند، عموماً بیش از این ها به زمان محتاج بوده اند.

گو اینکه در همین امروز نیز وضعیت جامعه ایران با گذشته اش قابل قیاس نیست. سرانه بهداشت و درمان و نیز آموزش، تولید ناخالص ملی، چاپ و انتشارات، رسانه ها، سینما، عرصه علم و فناوری و … با همه کم و  کاستی های ریز و درشت بهبود،  چشمگیری داشته است.

در عرصه جهانی آخرین موضع گیری آمریکا پس از سی سال آزمودن انواع سیاست های خصمانه،  رضایت به  «مذاکره بدون پیش شرط» است. نکته ای که سبب وحشت دولت های عربی همسایه (که همیشه در رویای غلبه بر ایران اند تا خاطره شکست از اسرائیل را فراموش کنند) و کشورهای اروپایی (که می خواهند با نقش آفرینی در موضوع ایران استقلال خود را از آمریکا علنی کنند) و اسرائیل (که می ترسد در معامله ایران و آمریکا قربانی شود).

وقتی در جنگ ژوئیه 2006، و نیز در جریان تبادل اسرای لبنانی با اجساد سربازان اسرائیلی، مقامات حزب الله لبنان با ریش و بدون کراوات (تیپ رسمی مسئولان جمهوری اسلامی) پیروزمندانه در رسانه ها ظاهر می شوند، نشانه ای است از غلبه و توسعه گفتمان جمهوری اسلامی ایران. به آن اضافه کنید قیافه مسئولان  پیروز حماس را ، که بسیار شبیه کادرهای حزب الله و در حقیقت پیروی از مد و مدل یک  دولتمرد ایرانی است.

انقلاب اسلامی ، امروزه حقیقتی غیر قابل انکار است. بسیاری از کشورهای مسلمان و حتی غیر مسلمان از ایران به عنوان مدلی موفق از یک نظام مستقل و مذهبی یاد می کنند. تا جایی که گروهی از روحانیان بودایی در سریلانکا پس از فتح قاطع کرسی های پارلمان، در برابر سوال چرایی ادغام دین و سیاست، از ایران مثال می زنند و جالب آن جاست که در اولین قدم برای تحکیم استقلال ملی شان سخن از ممنوعیت رسانه های غربی و محدود کردن حضور کمپانی های آمریکایی می گویند!

انقلاب اسلامی را نمی توان محو کرد. روی سخنم با هم نسلان خودم است که از نظام ایران گله حق و ناحق فراوانی دارند. گزینه تغییر یا مبارزه با رژیم یا انکار انقلاب، صرف نظر از غیر ممکن بودن، اصولاً به صلاح هیچ کس نیست. اگر به رنگ در و دیوار خانه ای اعتراض داریم، چاره در آن نیست که خانه را از پای بست ویران کرد،آن هم حان و مان خود را؛ بلکه می توان با اندکی خرد و تامل، به پیشرفت های دلخواه رسید. به گمان من بهتر است به جای ایستادن در مسیر انقلاب که حاصلی جز کند شدن روند پیشرفت و عقب ماندگی روز افزون ایران  ندارد، با این جریان بی بدیل و شگفت  همراه شد و قدم به قدم و به کمک هم نقایصش را بر طرف نمود.  نسل امروز ایران سرشار از انرژی و توان بالقوه و بالفعل است که در صورت همدلی و هماهنگی، می تواند گام های بسیار بزرگی بردارد.

بیراه نیست که موسسه مطالعات استراتژیک لندن (که در تخصصش هیچ حرفی نیست) ایران را جزو ده کشور رده اول دنیا در بیست سال آینده از لحاظ تاثیرگذاری می داند (و جالب آنکه کشور انگلستان خود در این لیست نبوده و در زمره کشورهای رده دوم طبقه بندی شده است). باید کوشید و می دانم که می توان پیروز بود.

سی سالگی بزرگ ترین رویداد قرن بیستم را با امید به غلبه بر تمامی مشکلات ملت مان گرامی می دارم.